Herbata oolong - przyrządzanie i zalety

Herbata Oolong jest ważnym źródłem przeciwutleniaczy, aminokwasów, witamin i minerałów. Więcej o jej zaletach opowiemy w tym artykuł.
Herbata oolong - przyrządzanie i zalety
Leonardo Biolatto

Napisane i zweryfikowane przez lekarz Leonardo Biolatto.

Ostatnia aktualizacja: 10 sierpnia, 2023

Herbata oolong, podobnie jak czarna i zielona herbata, pochodzi z rośliny Camellia sinensis. W rzeczywistości jest to jeden z sześciu głównych rodzajów herbaty wytwarzanej z tego gatunku. Jest również znana jako „niebieska herbata” i jest półfermentowaną odmianą naparu, który wyróżnia się wyjątkowym smakiem, aromatem oraz właściwościami odżywczymi.

Recenzja udostępniona przez Food Science and Human Wellness podaje, że tylko 2% herbaty produkowanej na całym świecie to herbata oolong. I chociaż jej główni konsumenci znajdują się na Tajwanie, zyskała ona popularność również w krajach takich jak Stany Zjednoczone, Japonia i Indie. Jakie korzyści przypisuje się tej wyjątkowej herbacie? Dowiesz się z tego artykułu!

Jak powstaje herbata oolong?

Herbata oolong jest jedną z najpopularniejszych tradycyjnych chińskich herbat. Podobnie jak herbata zielona i czarna, otrzymywana jest z liści gatunku Camellia sinensis, jednak główna różnica polega na sposobie jej produkcji, który nieznacznie zmienia jej skład odżywczy i właściwości.

Aby to zrozumieć, należy wspomnieć o procesie utleniania. Jest to reakcja chemiczna, która zachodzi, gdy liście są wystawione na działanie powietrza. W przypadku herbaty zielonej produkcja odbywa się ze świeżych liści, które nie zostały poddane temu procesowi.

Tymczasem czarna herbata jest odmianą całkowicie utlenioną. Liście są miażdżone i suszone na słońcu, aż ich odcień całkowicie się zmieni. Z tego względu jest uważana za odmianę fermentowaną.

W przypadku herbaty oolong czas wietrzenia i suszenia jest częściowy. Innymi słowy, znajduje się ona pomiędzy zieloną herbatą a herbatą czarną.

Ze względu na umiarkowany poziom utlenienia, wyróżnia się ona niepowtarzalnym kolorem i aromatem. Tymczasem smak może wahać się od kwiatowego do trawiastego i od słodkiego do palonego, w zależności od stopnia utlenienia.

Sądzimy, że zainteresuje Cię również artykuł: Czarna herbata – 6 wspaniałych lekarstw, które musisz poznać

Właściwości odżywcze herbaty oolong

Herbata Oolong wyróżnia się tym, że jest bogatym źródłem związków przeciwutleniających.

Jak stwierdzono w artykule opublikowanym w czasopiśmie Molecules, herbata oolong zawiera polifenole, takie jak teaflawiny, tearubiginy i galusan epigallokatechiny (EGCG), które pozytywnie wpływają na zdrowie.

Spośród pozostałych składników odżywczych dostarcza nam ona wapnia, magnezu, potasu, witaminy A, witamin z grupy B oraz witaminy C. Są to jednak bardzo małe ilości w kontekście pokrycia dziennego zapotrzebowania.

Tymczasem Departament Rolnictwa Stanów Zjednoczonych (USDA) podaje, że zawartość kofeiny na 100 gramów tej herbaty wynosi aż 38 miligramów. To więcej niż w przypadku zielonej herbaty, która dostarcza 29 mg na 100 gramów produktu.

Szacuje się, że filiżanka herbaty oolong (przygotowana z około 2 gramów liści na 250 mililitrów wody) dostarcza tylko 2,4 kalorii. Nie zawiera ona białka, tłuszczu, cukru ani błonnika. Jej zawartość węglowodanów wynosi jedynie 0,36 grama.
Herbata oolong w Tajwanie
Największym producentem i konsumentem tej odmiany herbaty jest Tajwan.

Jak przygotowuje się herbatę oolong?

Ze względu na swoją popularność w ostatnich latach herbata oolong jest dostępna w niemal każdym sklepie ze zdrową żywnością lub sklepie zielarskim. Można ją znaleźć w torebkach z herbatą lub liściastą.

Do jej przygotowania zaleca się używać wody o temperaturze bliskiej wrzeniu (około 90 stopni Celsjusza). Jeśli woda się zagotuje i jej temperatura jest zbyt wysoka, ilość przeciwutleniaczy spada, a smak naparu może się zmienić.

Dobrym sposobem jest zaparzenie herbaty w gorącej wodzie i pozostawienie jej do ostygnięcia na 10 do 15 minut, aby uzyskać jeszcze lepszy smak.

Składniki:

  • 2 łyżki luźnych liści herbaty oolong (2-3 gramy). Zamiast tego można użyć torebki herbaty.
  • 1 szklanka wody (250 mililitrów).

Przygotowanie:

  1. Podgrzej wodę, nie doprowadzając jej do wrzenia.
  2. Następnie dodaj herbatę oolong liściastą lub w torebce.
  3. Filtruj przez 3 minuty.
  4. Następnie pozostaw herbatę do zaparzenia na kolejnych 10 minut przed wypiciem.

Herbata oolong – potencjalne korzyści zdrowotne

Wiele efektów herbaty oolong jest związanych z jej zawartością przeciwutleniaczy. Substancje te są w stanie chronić komórki organizmu przed wolnymi rodnikami, cząsteczkami związanymi z przedwczesnym starzeniem się i zwiększonym ryzykiem chorób. Oto jej główne zalety.

1. Może zmniejszyć ryzyko cukrzycy

Potencjał przeciwcukrzycowy herbaty oolong przypisuje się jej zawartości polifenoli. Opracowanie opublikowane w czasopiśmie Antioxidants sugeruje, że jej spożywanie może chronić przed cukrzycą i związanymi z nią powikłaniami.

Dowody sugerują, że napar poprawia oporność na insulinę, aktywuje szlak sygnalizacyjny insuliny, zwalcza stres oksydacyjny i zmniejsza reakcję zapalną, co jest kluczem do kontroli wysokiego poziomu glukozy.

Badania opublikowane w czasopiśmie Molecules przyniosły podobne wyniki. Według tej publikacji, katechiny, teaflawiny i polisacharydy zawarte w herbacie oolong mają korzystny wpływ na osoby z cukrzycą typu 2.

Dzieje się tak, ponieważ pomagają one złagodzić stres oksydacyjny, poprawiają dysfunkcję śródbłonka, modulują ekspresję cytokin i zwiększają oporność na insulinę. Działają również łagodząco na powikłania związane z hiperglikemią oraz wzmacniają funkcje odpornościowe w organizmie.

2. Herbata oolong wspomaga odchudzanie

Włączona w ramy zdrowej i zbilansowanej diety herbata oolong może służyć jako wsparcie w odchudzaniu. Efekty te są związane nie tylko z jej działaniem przeciwutleniającym, ale także ze zdolnością do hamowania enzymów i modulowania mikroflory jelitowej.

W przeglądzie opublikowanym w czasopiśmie Molecules naukowcy ustalili, że zawarty w herbacie oolong galusan epigallokatechiny (EGCG) jak również polifenolowe metabolity, mają właściwości wspomagające odchudzanie.

Ale bardziej niż działanie przeciwutleniające i biodostępność, cechy te są związane z modulacją mikroflory jelitowej. Interakcja między trawionymi węglowodanami nieresztkowymi a polifenolami zawartymi w herbacie pomaga w wytwarzaniu krótkołańcuchowych kwasów tłuszczowych (SCFA), które są kluczowe dla utrzymania zdrowia jelit.

Dowody wiążą utratę wagi z różnorodnością mikroflory jelitowej i zmniejszoną przepuszczalnością jelit.

3. Pomaga dbać o zdrowie układu krążenia

Polifenole zawarte w herbacie oolong działają korzystnie na zdrowie układu krążenia. Przyczyniają się między innymi do rozkładu nadmiaru cholesterolu i trójglicerydów, substancji lipidowych, które mogą powodować pogrubienie i zatykanie tętnic (miażdżyca tętnic).

W badaniu populacyjnym udostępnionym przez British Journal of Nutrition naukowcy powiązali długotrwałe spożywanie herbaty oolong z niższym ryzykiem dyslipidemii (podwyższony poziom cholesterolu, trójglicerydów lub obu). Tymczasem badania udostępnione przez Journal of Epidemiology and Community Health wykazały, że spożycie herbaty oolong zmniejsza ryzyko chorób sercowo-naczyniowych aż o 61%.

Inne istotne korzyści są związane z obniżeniem wysokiego ciśnienia krwi i ryzyka choroby niedokrwiennej serca. Badanie opublikowane w czasopiśmie Nutrients sugeruje, że herbata i jej wtórne metabolity mają działanie przeciwnadciśnieniowe, pomagając w rozluźnieniu mięśni gładkich, zmniejszaniu stanu zapalnego naczyń krwionośnych, wytwarzaniu tlenku azotu i hamowaniu stresu oksydacyjnego.

4. Herbata Oolong przyczynia się do zdrowia mózgu

Ze względu na zawartość L-teaniny, kofeiny i przeciwutleniaczy herbata oolong wspomaga zdrowie kognitywne. Substancje te działają jako stymulanty mózgu i są związane z zapobieganiem związanemu z wiekiem spadkowi funkcji poznawczych.

W badaniach opublikowanych na łamach Frontiers in Nutrition naukowcy ustalili, że nawyk spożywania herbaty może pomóc zapobiegać utracie pamięci i zdolności kojarzenia poprzez wpływ na objętość tylnego ciała modzelowatego.

Inne badanie opublikowane przez BMC Nutrition wykazało, że wyższe spożycie herbaty wiąże się z lepszymi wynikami w zakresie skupienia i utrzymania uwagi oraz zadań związanych z szybkością psychomotoryczną u osób starszych.

Chociaż brakuje większej liczby badań dotyczących tych korzystnych właściwości, dowody wskazują, że herbata oolong pomaga poprawić nastrój, zwiększyć uwagę i zmniejszyć ryzyko choroby Alzheimera i demencji.
Starsza osoba pije herbatę
Herbata oolong może poprawiać funkcje poznawcze, zwłaszcza u osób starszych.

Podoba Ci się ten artykuł? Możesz także przeczytać: Skurcze menstruacyjne – wylecz za pomocą 5 naparów!

5. Właściwości przeciwnowotworowe

Większość badań nad przeciwnowotworowym działaniem herbaty przeprowadzono na zielonej i czarnej herbacie. Możliwe, że herbata oolong, znajdująca się pomiędzy nimi, może mieć podobne działanie.

W trakcie badań stwierdzono, że związki przeciwutleniające, takie jak polifenole, pomagają zmniejszyć prowadzące do rozwoju raka mutacje komórkowe. Mówiąc dokładniej, badania wiążą spożywanie herbaty ze zmniejszonym ryzykiem raka płuc, przełyku, wątroby i jelita grubego.

Na razie potrzebne są dalsze badania na ludziach, aby ocenić wspomniane właściwości. Należy pamiętać, że spożywanie herbaty ma charakter profilaktyczny i jedynie uzupełniający.

Inne zalety herbaty oolong

Ogólnie rzecz biorąc, herbaty pochodzące z gatunku Camellia sinensis, w tym herbata oolong, wykazują liczne właściwości zdrowotne. Powiązane badania wciąż trwają; jednak zebrane do tej pory dowody były wystarczające, aby oznaczyć ją jako „żywność funkcjonalną”.

  • Pomaga we wzmacnianiu kości. Badanie opublikowane w Osteoporosis International wykazało, że spożywanie herbaty pomaga zmniejszyć ryzyko osteoporozy, zwłaszcza u kobiet i osób starszych. Zawarte w herbacie katechiny, teorubiginy i teaflawiny zostały sklasyfikowane jako substancje korzystne w tym kontekście.
  • Przyczynia się do zdrowia zębów. Fluor znajdujący się w herbacie oolong jest związany z zapobieganiem próchnicy zębów. Ponadto wydaje się, że pomaga zmniejszyć tworzenie się płytki nazębnej i obniża ryzyko zapalenia dziąseł.
  • Ma właściwości pielęgnacyjne. Duże stężenie przeciwutleniaczy w herbacie oolong pomaga hamować negatywne skutki wolnych rodników, które z kolei są związane z przedwczesnym starzeniem się skóry. Substancje te są również uważane za korzystne w przypadkach egzemy i oparzeń słonecznych.

Herbata oolong – bezpieczeństwo i zagrożenia

Umiarkowane spożycie herbaty oolong jest uważane za bezpieczne dla większości ludzi.

Nie należy jednak ignorować faktu, że zawiera ona kofeinę, dlatego nie zaleca się jej nadmiernego spożycia. Ta substancja pobudzająca jest związana z działaniami niepożądanymi, takimi jak ból głowy, bezsenność i zaburzenia rytmu serca.

Spożycie do 400 mg kofeiny jest uważane za bezpieczne. Przekroczenie tej ilości wymagałoby wypicia około 2 litrów herbaty oolong. Tak więc, ogólnie rzecz biorąc, jest to produkt nieszkodliwy.

Należy zachować ostrożność w następujących przypadkach:

  • Małe dzieci;
  • Ciąża i laktacja;
  • Choroby nerek;
  • Pacjenci z nadciśnieniem tętniczym;
  • Osoby z lękiem i depresją;
  • Pacjenci z rozpoznaną osteoporozą;

We wszystkich tych przypadkach specjaliści zalecają skonsultowanie się z lekarzem przed przyjęciem tego napoju, zwłaszcza jeśli pacjent przyjmuje leki. Podobnie jak w przypadku innych produktów ziołowych, istnieje ryzyko interakcji.

Myślimy, że może Ci się spodobać również ten artykuł: Co się dzieje z Twoim ciałem, jeśli codziennie pijesz zieloną herbatę?

Herbata oolong – o czym należy pamiętać

Herbata Oolong to odmiana półfermentowanej herbaty pochodzącej z rośliny Camellia sinensis. Klasyfikuje się ją jako produkt między zieloną herbatą a czarną herbatą, ponieważ przechodzi proces częściowego utleniania. Mimo to wykazuje podobne właściwości odżywcze.

Ponieważ jest źródłem polifenoli, takich jak teaflawiny, tearubiginy i galusan epigallokatechiny (EGCG), jej spożywanie wiąże się z działaniem kardioprotekcyjnym, przeciwnowotworowym, przeciwcukrzycowym, wyszczuplającym, przeciwzapalnym i przeciwutleniającym.

Jej spożywanie może przyczynić się do profilaktyki chorób i utrzymania prawidłowej masy ciała. Dwie do trzech filiżanek dziennie uważa się za dawkę bezpieczną. Chcesz spróbować?

To może Cię zainteresować ...
Herbata lub kawa po posiłku: dobra czy szkodliwa?
Krok do Zdrowia
Przeczytaj na Krok do Zdrowia
Herbata lub kawa po posiłku: dobra czy szkodliwa?

Herbata i kawa to dwie dobre alternatywy do spożycia po posiłku. Dostarczają wysokiej jakości antyoksydantów. Dowiedz się więcej.


Wszystkie cytowane źródła zostały gruntownie przeanalizowane przez nasz zespół w celu zapewnienia ich jakości, wiarygodności, aktualności i ważności. Bibliografia tego artykułu została uznana za wiarygodną i dokładną pod względem naukowym lub akademickim.


  • Aboulwafa, M. M., Youssef, F. S., Gad, H. A., Altyar, A. E., Al-Azizi, M. M., & Ashour, M. L. (2019). A Comprehensive Insight on the Health Benefits and Phytoconstituents of Camellia sinensis and Recent Approaches for Its Quality Control. Antioxidants (Basel, Switzerland)8(10), 455. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6826564/
  • Daglia, M., Di Lorenzo, A., Nabavi, S. F., Sureda, A., Khanjani, S., Moghaddam, A. H., Braidy, N., & Nabavi, S. M. (2017). Improvement of Antioxidant Defences and Mood Status by Oral GABA Tea Administration in a Mouse Model of Post-Stroke Depression. Nutrients9(5), 446. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5452176/
  • FoodData Central. (s. f.). https://fdc.nal.usda.gov/fdc-app.html#/food-details/1104264/nutrients
  • Fu, Q. Y., Li, Q. S., Lin, X. M., Qiao, R. Y., Yang, R., Li, X. M., Dong, Z. B., Xiang, L. P., Zheng, X. Q., Lu, J. L., Yuan, C. B., Ye, J. H., & Liang, Y. R. (2017). Antidiabetic Effects of Tea. Molecules (Basel, Switzerland)22(5), 849. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6154530/
  • Guo, Z., Jiang, M., Luo, W., Zheng, P., Huang, H., & Sun, B. (2019). Association of Lung Cancer and Tea-Drinking Habits of Different Subgroup Populations: Meta-Analysis of Case-Control Studies and Cohort Studies. Iranian journal of public health48(9), 1566–1576. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26412579/
  • Huang, Y. Q., Lu, X., Min, H., Wu, Q. Q., Shi, X. T., Bian, K. Q., & Zou, X. P. (2016). Green tea and liver cancer risk: A meta-analysis of prospective cohort studies in Asian populations. Nutrition (Burbank, Los Angeles County, Calif.)32(1), 3–8. https://doi.org/10.1016/j.nut.2015.05.021
  • Klepacka, J., Tońska, E., Rafałowski, R., Czarnowska-Kujawska, M., & Opara, B. (2021). Tea as a Source of Biologically Active Compounds in the Human Diet. Molecules (Basel, Switzerland)26(5), 1487. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7967157/
  • Koutoukidis, D. A., Jebb, S. A., Zimmerman, M., Otunla, A., Henry, J. A., Ferrey, A., Schofield, E., Kinton, J., Aveyard, P., & Marchesi, J. R. (2022). The association of weight loss with changes in the gut microbiota diversity, composition, and intestinal permeability: a systematic review and meta-analysis. Gut microbes14(1), 2020068. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8796717/
  • Li, J., Romero-Garcia, R., Suckling, J., & Feng, L. (2019). Habitual tea drinking modulates brain efficiency: evidence from brain connectivity evaluation. Aging, 11(11), 3876-3890. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31209186/
  • Liu, J., Liu, S., Zhou, H., Hanson, T., Yang, L., Chen, Z., & Zhou, M. (2016). Association of green tea consumption with mortality from all-cause, cardiovascular disease and cancer in a Chinese cohort of 165,000 adult men. European journal of epidemiology31(9), 853–865. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27372743/
  • Meng, J. M., Cao, S. Y., Wei, X. L., Gan, R. Y., Wang, Y. F., Cai, S. X., Xu, X. Y., Zhang, P. Z., & Li, H. B. (2019). Effects and Mechanisms of Tea for the Prevention and Management of Diabetes Mellitus and Diabetic Complications: An Updated Review. Antioxidants (Basel, Switzerland)8(6), 170. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6617012/
  • Mineharu, Y., Koizumi, A., Wada, Y., Iso, H., Watanabe, Y., Date, C., Yamamoto, A., Kikuchi, S., Inaba, Y., Toyoshima, H., Kondo, T., & Tamakoshi, A. (2011). Coffee, green tea, black tea and oolong tea consumption and risk of mortality from cardiovascular disease in Japanese men and women. Journal of Epidemiology and Community Health, 65(3), 230-240. https://jech.bmj.com/content/65/3/230
  • Okello, E. J., Mendonça, N., Stephan, B., Muniz-Terrera, G., Wesnes, K., & Siervo, M. (2020). Tea consumption and measures of attention and psychomotor speed in the very old: the Newcastle 85+ longitudinal study. BMC nutrition6, 57. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC7537102/
  • Polito, C. A., Cai, Z. Y., Shi, Y. L., Li, X. M., Yang, R., Shi, M., Li, Q. S., Ma, S. C., Xiang, L. P., Wang, K. R., Ye, J. H., Lu, J. L., Zheng, X. Q., & Liang, Y. R. (2018). Association of Tea Consumption with Risk of Alzheimer’s Disease and Anti-Beta-Amyloid Effects of Tea. Nutrients, 10(5), 655. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5986534/
  • Pou, K. R. J. (2016). Fermentation: The Key Step in the Processing of Black Tea. Journal Of Biosystems Engineering, 41(2), 85-92. https://www.researchgate.net/publication/309375687_Fermentation_The_Key_Step_in_the_Processing_of_Black_Tea
  • Rothenberg, D. O., Zhou, C., & Zhang, L. (2018). A Review on the Weight-Loss Effects of Oxidized Tea Polyphenols. Molecules (Basel, Switzerland)23(5), 1176. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC6099746/
  • Rumpler, W. V., Seale, J. L., Clevidence, B. A., Judd, J. T., Wiley, E. R., Yamamoto, S., Komatsu, T., Sawaki, T., Ishikura, Y., & Hosoda, K. (2001). Oolong Tea Increases Metabolic Rate and Fat Oxidation in Men. Journal of Nutrition, 131(11), 2848-2852. https://academic.oup.com/jn/article/131/11/2848/4686734
  • Sang, L. X., Chang, B., Li, X. H., & Jiang, M. (2013). Green tea consumption and risk of esophageal cancer: a meta-analysis of published epidemiological studies. Nutrition and cancer65(6), 802–812. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23909723/
  • Siddiqui, I. A., Afaq, F., Adhami, V. M., Ahmad, N., & Mukhtar, H. (2004). Antioxidants of the beverage tea in promotion of human health. Antioxidants & redox signaling6(3), 571–582. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15130283/
  • Shimada, K., Kawarabayashi, T., Tanaka, A., Fukuda, D., Nakamura, Y., Yoshiyama, M., Takeuchi, K., Sawaki, T., Hosoda, K., & Yoshikawa, J. (2004). Oolong tea increases plasma adiponectin levels and low-density lipoprotein particle size in patients with coronary artery disease. Diabetes research and clinical practice65(3), 227–234. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/15331202/
  • Sun, C., Yuan, J., Koh, W., & Yu, M. C. (2006). Green tea, black tea and colorectal cancer risk: a meta-analysis of epidemiologic studies. Carcinogenesis, 27(7), 1301-1309. https://academic.oup.com/carcin/article/27/7/1301/2391057
  • Temple, J. L., Bernard, C., Lipshultz, S. E., Czachor, J. D., Westphal, J. A., & Mestre, M. A. (2017). The Safety of Ingested Caffeine: A Comprehensive Review. Frontiers in psychiatry8, 80. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC5445139/
  • WebMD Editorial Contributors. (2020, 11 enero). Health Benefits of Oolong Tea. WebMD. https://www.webmd.com/diet/health-benefits-oolong-tea
  • Weerawatanakorn, M., Hung, W., Pan, M., Li, S., Li, D., Wan, X., & Ho, C. (2015). Chemistry and health beneficial effects of oolong tea and theasinensins. Food Science and Human Wellness, 4(4), 133-146. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2213453015000555
  • Yi, D., Tan, X., Zhao, Z., Cai, Y., Li, Y., Lin, X., Lu, S., Chen, Y., & Zhang, Q. (2014). Reduced risk of dyslipidaemia with oolong tea consumption: a population-based study in southern China. The British journal of nutrition111(8), 1421–1429. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24229494/
  • Zink, A., & Traidl-Hoffmann, C. (2015). Green tea in dermatology – myths and facts. Journal der Deutschen Dermatologischen Gesellschaft, 13(8), 768-775. https://onlinelibrary.wiley.com/doi/full/10.1111/ddg.12737

Treść niniejszej publikacji ma charakter wyłącznie informacyjny. W żadnym wypadku nie może ona służyć postawieniu lub zastąpieniu diagnozy lekarskiej, samego leczenia lub zaleceń specjalisty. W razie pytań lub wątpliwości należy skonsultować się z zaufanym specjalistą i uzyskać jego zgodę przed rozpoczęciem jakiejkolwiek procedury.